تغذیه با شیر مادر برای رشد جسمی و مغزی نوزاد ضروری است. متخصصان سازمان جهانی بهداشت، تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی را ضامن سلامت و رشد جسمی و فکری نوزاد می دانند. هر سال هفته جهانی تغذیه با شیر مادر از ۱۰ مرداد با هدف ترویج تغذیه با شیر مادر و تشویق و حمایت مادران در این زمینه برگزار می شود.
شیردهی موفق، با دانش و اطلاعات کافی شروع میشود. کلاسهای قبل از تولد در بیمارستانها میتوانند بسیار مفید باشند. به علاوه، نقش مشاورین شیردهی نیز بسیار با اهمیت است.
آموزشهای دوران بارداری برای شیردهی عبارتند از: آگاهی از مزایای تغذیه با شیرمادر برای مادر و شیرخوار، معایب تغذیهی مصنوعی و استفاده از بطری، آموزش روش شیردهی و وضعیت صحیح شیردهی، تغذیه در ساعت اول زندگی، تماس پوستی و هم اتاقی مادر و نوزاد، اهمیت تغذیهی انحصاری، تغذیه براساس تقاضای شیرخوار، نشانههای کافی بودن شیرمادر و ادامهی شیردهی تا ۲ سال.
مادر باید از شروع شیردهی بلافاصله پس از تولد و حتی در اتاق زایمان اطلاع داشته باشد.
تغذیهی انحصاری با شیرمادر تا پایان ۶ ماهگی و سپس شروع تغذیهی تکمیلی بهترین تغذیه است که رشد و تکامل مطلوب را فراهم میسازد.
شیرمادر منبع با ارزش و آمادهی تغذیهی شیرخوار با مزایای بیشمار کوتاه مدت و بلند مدت برای مادر و شیرخوار است. برای شروع موفق تغذیه با شیرمادر و تداوم آن، ضروری است که تمام مراقبین بهداشتی و والدین از مزایای بیشمار تغذیه با شیرمادر آگاه باشند و بدانند که چگونه میتوانند به شیردهی مادر کمک کنند. تحقیقات ۲۰ سال گذشته، به طور مکرر اهمیت تغذیه با شیر مادر را از نظر مزایای اجتماعی، روانی، ایمونولوژیک، تغذیهای و سلامت شیرمادر در مقایسه با سایر جایگزینهای آن نشان داده است. تغذیه با شیرمادر موجب بهبود سلامت و تکامل شیرخواران، کودکان و نوجوانان میگردد.
مزایای تغذیه با شیرمادر
تغذیه با شیرمادر، محافظت چشمگیری علیه بیماریهای عفونی به خصوص در مناطقی که بهداشت نامناسب و منابع غذا و آب آلوده وجود دارد فراهم میسازد. نوزادانی که از شیرمادر تغذیه می کنند، کمتر دچار بیماریهای شدید باکتریایی و ویروسی از جمله مننژیت، گاستروآنتریت، اوتیت میانی، پنومونی، بوتولیسم، عفونت دستگاه ادراری و انتروکولیت نکروزان میشوند.
براساس مطالعات، شیرمادر از بعضی بیماریهای مزمن از جمله دیابت ملیتوس نوع I، بیماری کرون، کولیت اولسرو، لنفوم و آسم و سایر بیماریهای آلرژیک پیشگیری میکند. بعضی از تأثیرات شیرمادر مانند پیشگیری از اوتیت میانی و آسم پس از دوران شیردهی نیز ادامه یافته و نشان میدهد که تغذیه با شیرمادر پاسخ ایمونولوژیک بلند مدت را تقویت میکند. به علاوه، الگوهای رشد مشاهده شده در سال اول زندگی بیانگر آن هستند که تغذیه با شیرمادر از چاقی پیشگیری میکند. مطالعات متعدد، ارتباط میان تغذیه با شیرمادر و بهبود رفتار شناختی از جمله IQ بالاتر و بهبود عملکرد تحصیلی تا نوجوانی را نشان میدهند.
در روزهای پس از زایمان، شیردهی مادر، خونریزی پس از زایمان و اندازهی رحم را تحت تأثیر اکسیتوسین کم میکند. شیردهی در روزهای پس از زایمان باعث کاهش خونریزی و در نتیجه کاهش از دست دادن آهن می شود. همچنین شروع تخمکگذاری را به تعویق انداخته و زمان میان بارداریها را افزایش می دهد که بدین صورت خطر نارسی در زایمانهای بعدی را کاهش داده و از عواقب زیانبار بارداری پی در پی می کاهد. در خانمهای شیرده میزان سرطان تخمدان، سرطان پستان قبل از یائسگی، شکستگی لگن و استئوپوروز کمتر است.
بستری شدن، ویزیتهای پزشکی و استفاده از دارو در نوزادانی که از شیرمادر تغذیه می کنند به طور چشمگیری کمتر است. بهبود سلامت شیرخوار از اتلاف هزینه برای غیبت والدین از کار برای مراقبت از شیرخوار میکاهد. همچنین، از اتلاف هزینه برای تهیهی شیر مصنوعی نیز جلوگیری میشود.
شیرمادر اساساً از شیرگاو و شیرهای مصنوعی، متفاوت است. پروتئین شیرمادر در حدود ۹ گرم در ۱۰۰ میلی لیتر است و پروتئین شیرگاو، تقریباً ۴ برابر آن میباشد. پروتئین شیرمادر تمام نیازهای شیرخوار را برآورده ساخته و متناسب با نیاز شیرخوار و فیزیولوژی بدن او است. پروتئین شیرمادر، حاوی آنتیبادی IgA ترشحی است.
کیفیت چربی شیرمادر بسیار متفاوت از شیر مصنوعی است و بهتر از چربیهای حیوانی یا گیاهی جذب میشود. علاوه بر تفاوت میزان چربی در ساعات مختلف شبانهروز، مقدار چربی در طی یک نوبت شیردهی نیز متفاوت بوده و حاوی اسیدهای چرب غیراشباع و مفیدی است. لاکتوز شیرمادر، بسیار بیشتر از شیرگاو است و موجب تسهیل جذب کلسیم و آهن و رشد لاکتوباسیل میشود. شیرمادر همچنین، حاوی صدها ریزمغذی، اسیدهای آمینهی آزاد، اسیدهای چرب ضروری، مواد معدنی، فاکتورهای رشد، سیتوکینها، هورمونها، آنتیبادیها و سایر مواد شیمیایی است که بر جنبههای مختلف رشد و تکامل نقش دارند. بسیاری از اینها، هم جنبهی مغذی داشته و هم عوامل بیواکتیوی هستند که موجب افزایش تکامل شیرخوار میگردند.
ترکیب شیرمادر در طی شیردهی تغییر مییابد. شیر اولیه یا آغوز (Colostrum) پروتئین، ویتامینهای محلول در چربی و مواد معدنی بیشتر و لاکتوز، کالری و چربی کمتری نسبت به شیر رسیده (Mature milk) دارد. در طی شیردهی، غلظت IgA ترشحی به تدریج کم شده و به این ترتیب، سیستم ایمنی شیرخوار فرصت تکامل یافته و از وابستگی به منابع مادر کاسته میشود. چون مادر و شیرخوار در یک محیط زندگی میکنند، مادر آنتیبادیهای اختصاصی علیه ویروسها و باکتریهایی که شیرخوار در معرض آنها قرار دارد را تولید و ترشح میکند. این پاسخ، سریع است و فقط چند روز طول میکشد. این تغییرات دینامیک در ترکیب شیرمادر نشان میدهد که چگونه جهت برآورده ساختن نیازهای شیرخوار سازگاری مییابد.